O‘ZBEKISTON ARID LANDSHAFTLARIDA IQLIM O‘ZGARISHI, SUV TANQISLIGI VA YER DEGRADATSIYASI JARAYONLARINING GEOEKOLOGIK BAHOLANISHI: CHO‘LLANISHNI KAMAYTIRISHNING HUDUDIY MODELI

Ushbu maqolada O‘zbekistonning arid va semiarid landshaftlarida iqlim
o‘zgarishi, suv resurslari tanqisligi, tuproq sho‘rlanishi, yaylov degradatsiyasi
va cho‘llanish jarayonlarining o‘zaro bog‘langan geoekologik mexanizmlari
ilmiy jihatdan tahlil qilinadi. Tadqiqotning asosiy maqsadi tabiiy-geografik
omillar, antropogen bosim, transchegaraviy suvga qaramlik, irrigatsiya
tizimlarining samaradorligi va landshaft barqarorligi o‘rtasidagi sabab-oqibat
munosabatlarini aniqlash hamda cho‘llanishni kamaytirishga xizmat qiluvchi
hududiy geoekologik modelni asoslashdan iborat. Maqolada O‘zbekiston —
2030 strategiyasi, yashil iqtisodiyotga o‘tish konsepsiyasi, milliy ekologik
hisobotlar, xalqaro iqlim va yer degradatsiyasi bo‘yicha tadqiqotlar,
masofadan zondlash hamda GIS yondashuvlari asosida tahliliy-uslubiy asos
shakllantirildi. Natijalar shuni ko‘rsatadiki, cho‘llanish jarayoni faqat tabiiy
qurg‘oqchilik yoki harorat ortishi bilan izohlanmaydi; u suv xo‘jaligi
boshqaruvi, tuproq-meliorativ holat, yaylovlardan foydalanish me’yori, aholi
punktlarining landshaftga bosimi va institutsional moslashuvchanlik darajasi
bilan bevosita bog‘liq murakkab hududiy tizim sifatida namoyon bo‘ladi.
Maqolada integral xavf zonalashtirish, suv-tejamkor irrigatsiya, sho‘rlanish
monitoringi, degradatsiyalangan yaylovlarni reabilitatsiya qilish, Aralbo‘yi
landshaftlarini tiklash va mahalliy boshqaruvda geoaxborot qarorlarini joriy
etish ustuvor yo‘nalishlar sifatida asoslandi.